«Πώς ψηφιακή τέχνη επηρεάζει την αντίληψη της φωτογραφίας»

Συνέντευξη: Δώρα Λαβαζού, iFocus

Άλεξ, με αφορμή τη συμμετοχή σου στο MasterClass, το Σάββατο 11 Μαρτίου, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων στη Photovision θα ήθελα να μας πεις λίγα λόγια για το ξεκίνημά σου και τι σημαίνει φωτογραφία για εσένα.

Το ξεκίνημα ήταν πολύ αυθόρμητο και άρχισε πάρα πολύ νωρίς. Σε ηλικία 16 ετών μου έκαναν δώρο μια Lubitel 2 και δύο 120άρια φιλμ. Το καλοκαίρι που ακολούθησε τράβηξα τα πρώτα μου καρέ με μια για εμένα πρωτόγνωρη μηχανή και φιλμ. Δεν είχα φωτόμετρο παρά μόνο τις οδηγίες που υπήρχαν μαζί με φιλμ όπου υπήρχαν κάποιες ενδείξεις τότε για συνδυασμούς διαφράγματος και ταχύτητας για λήψεις σε ήλιο, σκιά η συννεφιασμένο ουρανό. Θυμάμαι σαν χθες ότι οι τρεις πρώτες φωτογραφίες τραβήχτηκαν στη παραλία του Ωρωπού το καλοκαίρι του 1970! Το πρώτο 120αρι τραβήχτηκε ολόκληρο σε μια σχολική εκδρομή το φθινόπωρο τη ίδια χρονιά. Θυμάμαι ότι χρειάστηκα βοήθεια για το πως θα έβγαζα το φιλμ και πήγα στο φωτογραφείο της γειτονιάς μου στο Παγκράτι κάπου στην Κόνωνος. Ο φωτογράφος εκεί με βοήθησε να τοποθετήσω σωστά το δεύτερο φιλμ και μου πρότεινε να περιμένω ώστε να τραβήξω και το δεύτερο και μετά θα τα εμφάνιζε μαζί, έβγαιναν φθηνότερα! Από το 1970 έως το 1974 ακολούθησαν καμιά δεκαριά ακόμα 120αρια αλλά στο μεταξύ αγόραζα 35αρια που ο φωτογράφος της γειτονιάς τύλιγε μόνος του σε άδειες παλιές κασέτες φιλμ και ήταν φθηνότερα. Είχα αγοράσει μια μεταχειρισμένη Yashica Electro 35 στο Μοναστηράκι η οποία ζει ακόμη!
Αυτοδίδακτος στην αρχή αλλά πολύ περίεργος δίπλα σε έναν φωτογράφο που έβγαζε φωτογραφίες για ταυτότητες, γάμους και εβδομαδιαίες αλλά δεν εξηγούσε ποτέ τίποτα, απλά όποτε μπορούσα έμπαινα στον σκοτεινό θάλαμο, έμαθα να εμφανίζω φιλμ και να εκτυπώνω σε φθηνά Γιουγκοσλαβικά ΕMAKS χαρτιά αλλά και παλιά καλύτερα όπως τα χαρτιά της AGFA. Τότε δεν υπήρχαν πλαστικά χαρτιά. Τα κοντάκτ των εμφανισμένων φιλμ με μαγνήτιζαν, τα καρέ ζωντάνευαν τις στιγμές που είχα τραβήξει, τα οικονομικά δεν επέτρεπαν να εμφανίζω όλες τις φωτογραφίες έτσι αναγκάστηκα να μάθω μόνος μου να διαλέγω τις καλύτερες, που τις εμφάνιζα σε 8x10cm και σπάνια κάποιες σε 18x24cm Με την μετάβασή μου στη Σουηδία για σπουδές, εκτύπωσα μεγάλα πριντ σε 30x40cm. Στο Πανεπιστήμιο της Uppsala άρχισα να σπουδάζω Φυσική και συνάμα παρακολουθούσα μαθήματα σε μια ανωτέρα κρατική σχολή επαγγελματική φωτογραφία, οι σπουδές εκεί διήρκεσαν δυο χρόνια και ενώ τελείωσα, σταμάτησα τις σπουδές στη Φυσική για να παρακολουθήσω Social and Cultural Anthropology , όπου και τελείωσα σε τέσσερα χρόνια. Συνάμα με όλα αυτά έχω αρχίσει να διδάσκω τεχνικές σκοτεινού θαλάμου και σύνθεση της φωτογραφίας στη σχολή που είχα τελειώσει, δίπλα στο δάσκαλό μου, ο oποίος αποσύρθηκε κάποια χρόνια μετά. Η περιέργεια μου και η δίψα ήταν πάντα από τη αρχή ατέλειωτη για τον τρόπο που λειτουργεί το φως, στο στούντιο ή έξω, και πως θα το αποδώσω καλύτερα στις εκτυπώσεις μου.
Στην δεκαετία 1986-1996 μαζί με μεταπτυχιακές σπουδές στην Ανθρωπολογία συμμετείχα σε μια σειρά μεγάλων workshops και σεμιναρίων με φωτογράφους όπως ο Christer Strömholm, Walter Hirch, Tuija Lindström, Esaias Baitel κ.α., αλλά και σε πολλά courses για την ανάλυση και αντίληψη της φωτογραφίας, είχα τη τύχη να ακούσω τον John Berger και τη Susan Sontag μια ολόκληρη εβδομάδα στις Κάννες ένα καλοκαίρι. Άρχισα μαθήματα στη Σχολή Καλών Τεχνών της Στοκχόλμης, στο τμήμα Visual Communication. Εκεί πια, ωρίμασε μέσα μου, το τι είναι εικόνα και τι είναι η φωτογραφία για εμένα. Περιπλανήθηκα σε βαθιά νερά. Ήταν τα χρόνια που ο Andrei Τarkovsky ζούσε στην Σουηδία, ήδη άρρωστος βαριά, και μαζί με τον Bergman είχαν τελειώσει τη ταινία τους “Το Αυγό Του Φιδιού”. Μέσα μου έβραζε η περιέργεια για την φωτογραφία και τον κινηματογράφο, αλλά η still φωτογραφία με είχε κερδίσει. Η στιγμή, το συναίσθημα και η ελευθερία να το κάνω associate με ότι εγώ ήθελα με απογείωνε! ” Ότι δεν θυμάμαι εγώ και ότι δεν θέλω να θυμάμαι, το θυμούνται οι φωτογραφίες μου” είχε πει ο μεγάλος δάσκαλος μου και εμπνευστής μου, Christer Strömholm , και αυτές του οι λέξεις είχαν πάρει σάρκα και οστά μέσα στο μυαλό μου όχι μόνο για τις δικές μου φωτογραφίες αλλά και για την φωτογραφία γενικά.

Συνέχισα και συνεχίζω για πολλά χρόνια τώρα, να διδάσκω φωτογραφία, τεχνικές σύνθεσης και ανάλυσης, τη ιστορία της φωτογραφίας αλλά αυτά τα λόγια του, με έχουν σημαδέψει για πάντα.

Πώς βλέπεις τη φωτογραφία στη Ελλάδα από εκεί μακριά που ζεις και εργάζεσαι;

Όλα τα παραπάνω ειδικά στην τέχνη της Φωτογραφίας γίνονται πιο περίπλοκα θεωρητικά, πρακτικά και συνάμα πιο απλά λόγω της πρόσβασης στο μέσον. Πάντα όμως έχοντας στον νου μας τους κανόνες, τις τεχνικές και την ωρίμανση της φωτογραφικής εικόνας και του φωτογράφου! Δεν φωτογραφίζω σήμερα το απόγευμα 53 αναλογικά καρέ σε full frame που για να τυπώσω αύριο σε άρτιες εκτυπώσεις και να τα δείξω σε μια έκθεση μεθαύριο. Τα τελευταία τρία χρόνια πυκνώσανε τα ταξίδια μου στην Ελλάδα, μια διεργασία γυρισμού στροβιλίζει ακόμα στο μυαλό μου κάπως σαν να κλείνει ο κύκλος μου εκτός Ελλάδος σαράντα τέσσερα χρόνια τώρα.
Ανακάλυψα ότι όντως μέσα από την σκληρή κοινωνικοοικονομική πίεση στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια έχει ξεπηδήσει ένα τεράστιο κύμα προς τα εικαστικά, τις τέχνες, την μουσική τη φωτογραφία. Καλό αυτό αλλά κάπως με τον καιρό έως σήμερα παρατήρησα έναν υδροκεφαλισμό αυτού του κύματος. Σε πολλές αίθουσες τέχνης και γκαλερί τα έργα διέκρινα έντονη την μυρωδιά του ακρυλικού και των λαδιών, τα έργα δεν είχαν προλάβει να στεγνώσουν!
Μου θύμισέ τα ταξίδια μου με αυτοκίνητο στους στενούς δρόμους της παλιάς Γιουγκοσλαβίας που το ένα μάτι ήταν συνεχώς στον καθρέπτη κοιτάζοντας τα αυτοκίνητα πίσω που δεν τολμούσαν να προσπεράσουν λόγω στενότητας του δρόμου. Ζώντας και οδηγώντας τόσα χρόνια στους μεγάλους ευρύχωρους Σουηδικούς δρόμους τολμάς τη προσπέραση ακόμα και αν έχεις δυο μεγάλα φορτηγά δίπλα σου.
Αυτό που νοιώθω σήμερα για τα δρώμενα στην φωτογραφία είναι αυτοί οι στενοί δρόμοι που δεν τολμάς τη προσπέραση αλλά σχολιάζεις το μπροστινό αυτοκίνητο που πάει αργά ή την αλαζονεία να τολμήσεις μια άσκοπη φιγουρατζίδικά προσπέραση ενώ δεν έχεις την γνώση και επιπτώσεις της ταχύτητας του αυτοκινήτου σου.
Και μετά η γνώση, αχ αυτή η γνώση! Η ημιμάθεια είναι χειρότερη από τον αναλφαβητισμό! Το να αναπτύσσονται οι τέχνες, η φωτογραφία δεν είναι κακό αλλά έλα που εδώ είμαι πολύ κορεκτ για να δεχθώ ημίμετρα, προχειρότητες και αγραμματοσύνη. Το ότι λείπει παιδεία στις τέχνες στη φωτογραφία κάπως δεν είναι σφάλμα και φταίξιμο των σχεδόν 10.000 φωτογράφων το λιγότερο που στριμώχνονται σήμερα στην Ελλάδα, για να μην αναφερθούμε στους ζωγράφους. Καλό πολύ καλό αλλά είμαστε όλοι σύμφωνοι με το τι κάνουμε. Έχουμε γνώσεις για το θέμα τις τεχνικές κ.λπ.

Αυτό το παντοτινό ζήτημα του τι είναι τέχνη είναι ένα ατέρμονο θέμα της συζήτησης. Πώς είναι αυτό που νομίζουμε ότι κάνουμε, δημιουργούμε. Το ζήτημα αυτό είναι ακόμα πιο πολύπλοκο στον χώρο της φωτογραφίας. Σύμφωνα με ορισμένες επιστημονικές θεωρίες με βάση την εκτίμησή μας για την τέχνη σε πέντε βασικές πτυχές που καθορίζουν το αν πιστεύουμε κάτι για να είναι ένα έργο τέχνης ή όχι.

Τι είναι τέχνη; Είναι δυνατόν να ορίσουμε τι είναι καλό και το κακό; Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η τέχνη είναι οι καλλιτέχνες κάνουν με την πρόθεση ότι θα πρέπει να είναι τέχνη. Άλλοι πιστεύουν ότι η τέχνη είναι ό,τι ο θεατής, εσείς και εγώ, πιστεύουν ότι είναι τέχνη. Ακόμα και η επιστήμη σε τόσο διαφορετικούς επιστημονικούς κλάδους, όπως η ψυχολογία, της νευροεπιστήμης, της κοινωνιολογίας και εμπορίας έχει djuplodat τομέα. Από το 1970, οι ερευνητές έχουν προσπαθήσει να με σαφήνεια τι είναι αυτό που μας κάνει να πιστεύουμε κάτι για να είναι ένα έργο τέχνης ή όχι, και σε ποια βάση θα αξιολογήσει αν θέλουμε να μιλάμε για ένα έργο τέχνης ή όχι. Όλα αυτά είναι πολύ πιο δύσκολα να προσαρμόσουμε στη τέχνη της φωτογραφίας.

Σύμφωνα με το ακαδημαϊκό περιοδικό ”Empirical studies of the arts”που δημοσιεύθηκε το 2008, μια περίληψη της έρευνας που διεξάγεται στο άρθρο καταλήγει ότι «Η αντίληψη και αξιολόγηση των εικαστικών τεχνών». Έχουν πέντε χαρακτηριστικά και προτείνει πέντε πτυχές, καθώς οι θεατές γενικά βασίζουν τις αξιολογήσεις τους από έργα τέχνης.

Και οι πέντε δεν χρειάζεται να είναι στο ίδιο αντικείμενο, αλλά κάποια από αυτά θα πρέπει πάντα να είναι για μας να δεχτούμε ότι υπάρχει μια έργα τέχνης που βλέπουμε. Μπορούν επίσης να καθορίσει το βαθμό στον οποίο προσελκύονται από αυτήν.

Τα πέντε αυτά χαρακτηριστικά σύμφωνα με την παραπάνω έρευνα είναι σε συντομογραφία:

Αίσθηση

Νιώθω κάτι πριν από αυτό που βλέπω; Μου θυμίζει κάτι άλλο η ότι έχω εμπλακεί σε κάτι νέο; Αν το συναίσθημα είναι αρνητικό ή θετικό, είναι αυτό που καθορίζει το τι αισθανόμαστε για ένα έργο τέχνης, αν μας αρέσει η δεν μας αρέσει. Είναι αυτό που πραγματικά επηρεάζει την ένταση των συναισθημάτων που καθορίζουν τι σκεφτόμαστε για αυτό που βλέπουμε.

Αισθητική

Νομίζουμε ότι αυτό που βλέπουμε είναι αισθητικά ευχάριστο ή όμορφο; Για την αισθητική στο ευρύ κοινό αυτό είναι σημαντικό ειδικά όταν πρόκειται για το έργο τέχνης που θα επιλέξουμε για να το κρεμάσουμε σε έναν τοίχο στο σπίτι μας.

Επιδεξιότητα

Πώς αντιλαμβάνομαι την δεξιοτεχνία, είμαι εντυπωσιασμένος από την τεχνική ταλέντο του καλλιτέχνη; Είναι γνώση ή ταλέντο πέρα από το συνηθισμένο πίσω από την εφαρμογή και το μέσο. Το συναίσθημα συχνά γίνεται ισχυρότερο, αν ο καλλιτέχνης κατάφερε να κάνει κάτι εμείς οι ίδιοι δεν μπορούμε.

Πνευματική διέγερση

Πρέπει να εργαστούμε και να σκεφτούμε λίγο επιπλέον; Αμφισβήτησε διάνοια σου, σπάζοντας το βαθιά ριζωμένες συνήθειες ή συμβιβασμούς. Προκαλέστε τους κανόνες και μας κάνει να προβληματιστούν σχετικά με την κατάστασή μας. Όταν διεγείρονται τα μυαλά μας και νέο τρόπο σκέψης έρχεται κάτι νέο!

Δημιουργικότητα

Το καλλιτεχνικό έργο γίνεται αντιληπτό ως καινοτόμο και πρωτότυπο; Μια πτυχή που έχει σημασία για τους καλλιτέχνες που δεν έχουν εκτιμηθεί για την ωφέλιμη ζωή τους, αλλά γίνονται μεγάλες αργότερα. «Καλή» τέχνη είναι αυτή που συχνά λέγεται ότι είναι λίγο πιο μπροστά από την κοινωνία ώστε να ωθήσει τις ιδέες μας προς τα εμπρός.

Συμφωνώ με τα αυτές τις πέντε έννοιες και αυτές χρησιμοποιώ συνειδητά ή ασυνείδητα όταν βλέπω μια εικόνα, μια φωτογραφία, χωρίς αυτό να αποκλείει τη ελευθερία μου να κάνω μια ολόκληρη έκθεση με μόνο άσπρα και μαύρα prints αλλά τότε θα τα έχω φωτογραφίσει σε απόλυτο άσπρο ή σε απόλυτο μαύρο εφαρμόζοντας αυστηρά το “Ζωνικό Σύστημα” του μεγάλου  Ansel Adams.

Πληροφορίες για το σεμινάριο του Alex Papaioannou

 

phot2017_01 phot2017_02 phot2017_03 phot2017_04 phot2017_05 phot2017_06 phot2017_08